จากพุทธพจน์นี้แสดงให้เห็นได้อย่างชัดเจนว่า คนเราเกิดมาได้นั้นด้วยวิบากแห่งกรรม นอกจากนี้พุทธองค์ยังทรงกล่าวต่อไปว่า "กรรมจำแนกชีวิตสัตว์หรือมนุษย์ให้แตกต่างกัน เพราะฉะนั้นคนเราในโลกจะหาคนเหมือนกันทุกอย่าง ทั้งหน้าตา อัธยาศัย นิสัย ฐานะ ความรู้ ความเป็นอยู่ หาไม่ได้ เนื่องจากคนเรา อยู่ใต้อำนาจของกรรม"  ดังนั้นการเกิดแต่ละภพแต่ละชาติย่อมขึ้นอยู่กับเงื่อนไขต่าง ๆ ดังนี้ด้วย

ขอบเขตของกรรม

            เรื่องของกรรมนั้น องค์สมเด็จสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงแสดงไว้ในหลายพระสูตรด้วยกัน และได้ทรงสรุปชนิดของกรรมในเบื้องต้นเป็น 2 ประเภทใหญ่ ๆ คือ

            1.  บุราณกรรม หรือ กรรมเก่า อันเกิดจากอายตนะภายใน 6 คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ เพราะชีวิตร่างกายที่เกิดขึ้นมาเป็นมนุษย์ที่ประกอบไปด้วย ขันธ์ 5 หรืออายตนะ 6 เป็นวิบากขันธ์หรือกรรมเก่า ที่เป็นชนกกรรม ถือว่าเป็นกรรมที่เปรียบเสมือนพ่อผู้ให้การก่อกำเนิดขันธ์ 5 ตามวิบากกรรมนั่นเอง

            2.  นวกรรม หรือ กรรมใหม่ อันเกิดจาก กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมในปัจจุบัน ที่เป็นผลจากบุราณกรรม คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ เป็นผู้ปรุงแต่งโดยการแสดงผ่านทางด้านกริยาอาการต่าง ๆ ที่จะแสดงออกไปมีผลกระทบต่อจิตวิญญาณดวงอื่นในทางลบหรือทางบวกเท่านั้น

           ดังนั้นการกระทำใดในปัจจุบัน หรืออดีต ย่อมมีผลต่อเหตุปัจจัยของการเวียนว่ายตายเกิด ทำให้เกิดภพชาติ อันเป็นที่กำเนิดของเหล่าสัตว์ทั้งหลายมาตราบจนเท่าทุกวันนี้ จึงสมควรที่เราทั้งหลายจะได้รู้จักภพภูมิเหล่านั้นบ้างพอสมควรว่าประกอบไปด้วยอะไรบ้าง แต่ละภพแต่ละภูมิเป็นที่รองรับจิตวิญญาณประเภทใดกันแน่

           มนุษย์ผู้มีจิตใจไม่บริสุทธิ์ ประพฤติแต่อกุศลกรรม ก็เหมือนกับเตรียมตัวเดินทางไปสู่หนทางแห่งนรกแล้ว เหมือนคำพังเพยที่ว่า “ทางเตียนเวียนลงนรก ทางรกวกขึ้นสวรรค์” อุปมาอุปไมยว่า การทำความชั่วนั้นทำง่าย แต่การทำความดีนั้นทำยาก มนุษย์ผู้ก่อกรรมอันใดไว้ก็ย่อมประสพกับผลกรรมอันนั้นเอง ทำดีย่อมได้ดี ทำชั่วย่อมได้ชั่ว

            ดังนั้นก่อนที่มนุษย์จะขาดใจหรือที่เรียกว่าตาย แล้วไปผุดเกิดเป็นสัตว์นรกหรือเทพเทวาระดับต่าง ๆ ก็ดี ย่อมจะปรากฏชัดเจนใน มรณสันนวิถึ คือ วิถีจิตใกล้จะตาย ก็จะปรากฏเหตุการณ์ที่เป็นเครื่องบอกล่วงหน้าให้รู้ว่าจักไปสู่ภพใดภูมิใดอย่างชัดเจน ท่านเรียกว่า “อารมณ์” ซึ่งมีอยู่ 3 ประการด้วยกันคือ

            1.   กรรมารมณ์  หมายถึงกรรมที่ตนได้กระทำไว้แต่ก่อน ๆ มาปรากฏให้ระลึกขึ้นได้เมื่อกำลังมีการร่อแร่ใกล้จะหมดลมหายใจ คือ ถ้าทำบาปไว้ ก็จะปรากฏภาพอกุศลกรรมชนิดนั้นให้เห็นชัดเจนในมโนทวาร แล้วจิตก็ยึดหน่วงเอาภาพอกุศลกรรมเหล่านั้นเป็นอารมณ์ เมื่อดับจิตลงไปก็น้อมนำไปเกิดในทุคคติภูมิทันที จึงได้ชื่อว่ากรรมารมณ์  ที่จะปรากฏให้คนใกล้ตายได้เห็นเพียงคนเดียว คนอื่นจะไม่เห็น เพราะกรรมเป็นของเฉพาะตัว

            2.   กรรมนิมิตตารมณ์ หมายถึงอุปกรณ์แห่งการประกอบกรรม เช่น อาวุธหรือศาสตราวุธที่ใช้ในการทำร้ายหรือประหารกัน เช่น มีด ปืน แหลน หลาว เป็นต้น หรือภาพนิมิตเครื่องมือที่ใช้ประกอบอกุศลกรรมอื่น ๆ เช่น การพนัน ชนไก่ กัดปลา เรือกสวนไร่นาที่คดโกงเขามา สุดแท้จะประกอบกรรมชั่วด้วยสิ่งใด สื่งนั้นก็จะปรากฏให้ระลึกได้ แล้วยึดเอาสิ่งนั้นเป็นอารมณ์นิมิตหมาย เมื่อดับจิตลงไปก็น้อมนำไปเกิดในทุคคติภูมิ ต้องเสวยโทษตามกรรมที่ได้กระทำไว้

            3.  คตินิมิตตารมณ์  ได้แก่นิมิตต่าง ๆ อันบ่งบอกถึงคติแห่งโลกที่ตนจะต้องไปเกิด หลังจากที่จิตดับลงไปแล้ว จะมาปรากฏให้เห็นชัดเจนในมโนทวารคือทางใจ บางทีเป็นภาพที่ตนเคยเห็นบางทีก็ไม่เคยเห็นมาก่อน แต่ส่วนมากจะเป็นภาพที่ไม่เคยเห็นมาก่อน  ในกรณีที่เป็นอกุศลกรรมก็จะเกิดเห็นคตินิมิตรอันชั่วร้ายปรากฏขึ้น เช่น เห็นเปลวไฟอ้นร้อนแรง เห็นหม้อเหล็กแดงที่มีน้ำนรกกำลังเดือนพล่าน เห็นป่างิ้วซึ่งมีหนามเหล็กลุกเป็นเปลวไฟ บางทีเห็นภาพน่าเกลียดน่ากลัวจนร้องเอ็ดตะโรลั่นไปหมด

             ปัญหามีอยู่ว่า ถ้าทำดีย่อมเกิดในสุคคติภูมิ ถ้าทำไม่ดีย่อมเกิดในทุคคติภูมิ คงชัดเจนในความหมายอยู่แล้ว แต่ถ้าบางคนทำดีก็มีชั่วก็มีระคนกันไป จะได้ผลเป็นอย่างไร

             ดังนั้นมนุษย์ประเภทนี้ เป็นบุคคลประเภทปานกลาง อกุศลก็ทำ กุศลก็สร้างเหมือนยังตกอยู่ในความประมาท เมื่อถึงแก่กรรมหรือตายลงไป ก็จะยังไม่ดิ่งลงไปสู่ขุมนรกตามอกุศลกรรมเลยทีเดียว ขณะเดียวกันก็ไม่ดิ่งไปยังเทวโลกเพื่อเสวยผลแห่งกุศลกรรมได้ทันทีเหมือนกัน ดังนั้นก็จะถูกให้ไปเกิดในแดนยมโลกนรกโดยยมทูตจะนำตัวไปหา พญายมราช เพื่อสอบสวนพิจารณาโทษานุโทษเสียก่อนว่า ควรจะถูกลงโทษหรือได้รับรางวัลชีวิตในรูปแบบใด

              สัตว์ทั้งหลายขณะที่ใกล้จะจุติ คือ ตาย จะต้องเกิดอารมณ์ขึ้น ไม่กรรมก็กรรมนิมิต หรือคตินิมิตอันใดอันหนึ่ง สัตว์ที่จะตายจะไม่เกิดอารมณ์ขึ้นเลยนั้นย่อมเป็นไปไม่ได้ ไม่ว่าจะตายช้าหรือโดยทันที อย่างไรก็ตาม ทั้งนี้ก็เพราะอารมณ์กรรมนั้น ๆ ย่อมเป็นกำลังงานอันสำคัญที่จะผลักดันให้เกิดการปฏิสนธิขึ้น กรรม กรรมนิมิต คตินิมิตนั้น เป็นอารมณ์ครั้งสุดท้ายในชาตินั้น ๆ ที่ทรงอิทธิ ทำให้มีภพชาติสืบต่อไป

              อารมณ์ที่เกิดขึ้นครั้งสุดท้ายนี้ เป็นที่หมายได้แน่นอนว่าจะต้องไปเกิดตามที่ตนได้เห็น เหมือนเราทำแบบแปลนแผนผังไว้แล้ว ปลูกสร้างที่อยู่อาศัยตามแบบแปลนนั้น ๆ เช่น ผู้ที่จะไปเกิดเป็นมนุษย์ ย่อมเห็นครรภ์ของมารดา ผู้ที่จะไปเกิดยังเทวภูมิย่อมเห็นเทพยดา นางฟ้าหรือวิมาน ผู้ที่จะไปเกิดในนรกก็ย่อมเห็นการเผาผลาญสัตว์เห็นเปลวไฟ ผู้ที่จะไปเกิดเป็นเปรตก็เห็นปล่องเห็นหุบเขาอันตกอยู่ในความมืดมิด ผู้ที่จะไปเกิดเป็นสัตว์เดรัจฉานก็ย่อมจะเห็นสัตว์หรือเห็นเชิงเขา ชายน้ำเป็นต้น ทุกคนก็มีจุดหมายปลายทางคือ ความตาย ไม่ว่าพระราชาหรือกระยาจก ไม่ว่าเทวดาหรือสัตว์นรก ไม่เลือกว่าจะเป็นเด็กหรือผู้ใหญ่เป็นหัวเลี้ยวหัวต่ออันสำคัญ สำหรับผู้ที่ฉลาดในเรื่องของชีวิตควรจะต้องศึกษาให้รู้ เมื่อเช่นนี้การศึกษาเรื่องความตายจึงเป็นการสมควรอย่างยิ่ง จะได้ชื่อว่าไม่ตกอยู่ในความประมาท เพราะศึกษาเล่าเรียนเรื่องความตายเสียให้เข้าใจดีแล้วก็ย่อมมีหวังอยู่เป็นอันมากที่จะไปเกิดในสุคติภูมิ

            การมองดูคนไข้ที่ใกล้ตาย จะแสดงกิริยาอาการต่าง ๆ แม้จะทายที่ไปของผู้นั้นไม่ถูกต้องร้อยเปอร์เซ็นต์ก็จริง แต่ก็มีส่วนถูกเป็นอันมาก ด้วยการที่คนไข้เกิดอารมณ์ขึ้นเหมือนความฝัน ภาพนั้นย่อมชัดเจนแจ่มใสมาก จิตของคนไข้จะมีความยินดีหรือตกใจกลัวก็ย่อมจะมองเห็นจากการแสดงกิริยาอาการต่าง ๆ เช่น ถ้าคนไข้เห็นนายนิรยบาลถือหอกโตเท่าลำตาล กำลังเงือดเงื้อจะพุ่งลงมาทรวงอก หรือเห็นน้ำทองแดงกำลังเดือดพล่านจะไหลเข้าในปาก หรือเห็นแร้งกา ๓ ตัวโต มีปากเป็นเหล็กกำลังจะฉีกเนื้อของตัวกิน หรือเห็นอสุรกายโตใหญ่ราวกับภูเขาดำทมิฬกำลังผ่านเข้ามาทำร้าย เมื่อคนไข้เห็นเช่นนี้ก็จะมีความตกใจก็จะต้องโอดครวญด้วยเสียงอันดัง ก็จะแสดงอาการหวาดหวั่นสะดุ้งกลัวอย่างน่าสงสาร หรือแลบลิ้นปลิ้นตาร้องโวยวายให้คนช่วย เช่นนี้อบายภูมิก็มีหวังได้ ถ้าคนไข้เห็นนิมิตที่ปรากฏนั้นเป็นพระเป็นเณร เห็นปราสาทราชวัง เห็นอาภรณ์อันประณีต เห็นคนรักษาศีลคนให้ทาน และคนไข้ก็ยิ้มย่องผ่องใสหน้าตาอิ่มเอิบหรือหัวเราะ เช่นนี้สุคติก็มีหวังได้

            ้ เมื่อเราเอื้อมมือไปหยิบอะไรอย่างหนึ่งบนโต๊ะที่อยู่ข้างหน้าตลอดเวลาตั้งแต่เริ่มเคลื่อนมือไป จิตย่อมจะสั่งการโดยตลอด เหตุนี้เองถ้าหากมือที่เอื้อมไปนั้นยังไม่ถึงสิ่งของที่ต้องการ เกิดมีเสียงเอะอะขึ้นจิตก็จะสั่งให้หันไปดูที่เสียงนั้น มือที่เอื้อมก็จะค้างอยู่ คือ เกร็ง โดยทำนองเดียวกันนี้ คนที่ใกล้จะตายเมื่อเกิดอารมณ์ขึ้นครั้งสุดท้าย จะเป็นยินดีหรือตกใจก็ตาม ก็ย่อมแสดงกิริยาท่าทางน่ากลัว หรือยิ้มแย้มทันที จุติจิต (ตาย) ก็เกิดขึ้น ซากศพของผู้นั้นก็ปรากฏอาการค้างอยู่ ซึ่งทำให้เราพอทายว่าจะไปสุคติ หรือทุคติ ได้เป็นส่วนมาก

           พระสัมมาสัมมาพุทธเจ้า ทรงแยกกรรมที่จะเป็นเหตุนำให้สัตว์ไปปฏิสนธิ ๔ ประการคือ

           ๑. ครุกรรม หมายถึงกรรมหนัก ทางฝ่ายกุศลกรรม เช่น การเข้าฌาน ทางฝ่ายอกุศล ได้แก่อนันตริยกรรม ห้ามสวรร ค์ ห้ามนิพพานเช่น ฆ่าพ่อ ฆ่าแม่ ทำร้ายพระพุทธเจ้า ทำร้ายพระอรหันต์ เป็นต้น กรรมนี้เป็นกรรมหนักมีกำลังมาก ดังนั้น เมื่อเวลาจุติคือตาย กำลังของกรรมนี้ก็จะเกิดขึ้นเป็นชนกกรรม นำไปสู่การปฏิสนธิ ไม่มีกรรมใดมาขัดขวางได้เพราะเป็นกรรมหนัก มีกำลังมากต้องให้ผลก่อน

            ๒. อาสันนกรรม หมายถึงกรรมที่ใกล้ตาย บุคคลใกล้จะตายจะได้รับอารมณ์อะไรก็ได้ที่เกิดขึ้นติดชิดกับความตาย เช่น ขณะนั้นเห็นพระพุทธรูป ได้ยินเสียงสวดมนต์ เป็นต้น

            ๓.อาจิณณกรรม หมายถึงกรรมที่ทำที่เป็นนิสัย ถ้าอาสันนกรรมมิได้ให้ผลแล้ว อาจิณณกรรมก็จะมาให้ผล ข้อนี้ก็คือบุคคลทั้งหลายย่อมกระทำกรรมอยู่เสมอ เมื่อเช่นนี้ กรรมที่กระทำอยู่เสมอนี้ก็มีโอกาสมากที่สุด จะกระทบจิตทำให้เกิดอารมณ์ขึ้นแล้วแต่อารมณ์นั้นจะเป็นกุศลหรืออกุศล

            ๔.กตัตตากรรม หมายถึงกรรมที่กระทำโดยไม่ได้ตั้งใจ ถือเป็นกรรมเล็กกรรมน้อย ถ้ากรรมอื่น ๆ ทั้งหมดไม่ให้ผลแล้ว กรรมเล็ก ๆ น้อย ๆ ก็จะมาปรากฎในอารมณ์นำไปสู่การปฏิสนธิได้

             อำนาจกรรม จึงเป็นสิ่งที่กำหนดให้เกิดกลไกแห่งชีวิตในรูปแบบต่าง ๆ ขึ้นมา หาใช่พรหมลิขิต หรือดวงไม่ดี พระเทพสิงหบุราจารย์ (หลวงพ่อจรัญ ฐิตธัมโม) วัดอัมพวัน จ.สิงห์บุรี ได้กล่าวถึงชีวิตหลังความตายไว้อย่างน่าสนใจว่า จิตมิใช่มันสมอง ทั้งจิตก็มิได้อาศัยอยู่ในสมอง มันสมองเป็นเพียงทางแสดงออกของจิตเท่านั้น แท้จริงจิตอยู่ภายในช่องหนึ่งของหัวใจทีสูบฉีดโลหิตไปเลี้ยงร่างกายนั้นเอง คือ หทัยวัตถุ ที่อาศัยของจิตเป็นบ่อเล็ก ๆ โตเท่าเม็ดบุนนาค และมีน้ำสีต่าง ๆ ๖ สี ประมาณ ๑ ฟายมืออันเป็นการแสดงจริตหรืออุปนิสัยของผู้นั้น ข้อนี้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงไว้มาก

            ที่ตั้งที่อาศัยอยู่ของจิต (มิใช่กล้ามเนื้อหัวใจทั้งหมด) นั้นประกอบขึ้นมาได้ด้วยกำลังของกรรม กรรมที่เคยกล่าวมาแล้วว่าไม่มีรูปร่างหน้าตาตัวตนนั่นเอง ได้สร้างที่ตั้งอาศัยของจิต เรียก กัมมชรูป และกำลังของกรรมก็ปกปักรักษารูปนี้ไว้ตลอดเวลาที่ยังมีชีวิตอยู่ ถ้ากรรมมิได้รักษาที่ตั้งที่อาศัยของจิตไว้แล้ว จิตก็ไม่อาจตั้งอยู่ได้ ผู้นั้นก็จะถึงแก่ความตายทันที สันนกาลตอนท้าย ๆ กัมมชรูปทำให้หทัยวัตถุ คือ รูปอันเป็นที่ตั้งอาศัยของจิตอ่อนกำลังลงเต็มที ที่ตั้งที่อาศัยหมดกำลังที่ทรงตัวอยู่ด้วยดีเหมือนกับรถไฟที่กำลังวิ่งมา ขณะที่ถึงสะพานข้ามแม่น้ำ สะพานข้าแม่น้ำชำรุดเสียแล้ว ดังนั้นรถไฟก็จะต้องชะลอฝีจักรลง มิฉะนั้นก็จะตกจากสะพานลงไป ขณะนี้ใกล้จะถึงความตายมาก คนไข้ถูกโมหะครอบคลุม ขาดสติ ความรู้สึกของคนไข้จาก ตา หู จมูก ลิ้น กาย อาจจะหมดลงและเมื่อถึงท้ายวิถีของมรณาสันนกาล กัมมชรูปก็เริ่มจะดับ คือ ตามธรรมดา กัมมชรูปย่อมจะดับ และเกิดทดแทนกันอยู่ทุกขณะจิต ครั้นแต่ถึงปฐม ภวังค์ของมรณาสันนวิถีไปจนถึงจุติ กัมมชรูปจะดับโดยไม่มีการเกิดทดแทนอีกเลย เมื่อถึงจุติติดกันนั้นก็ปฏิสนธิ ต่อจากนั้นจิตก็เป็นภวังค์

           กำลังของกรรมที่ส่งให้ไปปฏิสนธินั้น สืบเนื่องมาแต่มรณาสันนกาล เช่น ได้ยินเสียงพระสวดมนต์ จิตก็รับอารมณ์สวดมนต์ในมรณาสันนกาลเป็นตัวส่งให้ไปปฏิสนธิ เพราะยังมีกำลังมากกว่า ส่วนในมรณาสันนวิถีเป็นแต่รับอารมณ์กรรม กรรมนิมิต คตินิมิต มาจากมรณาสันนกาลแล้วสืบต่อไปจนถึงจุติเท่านั้น และเพราะเหตุที่กัมมชรูปเริ่มดับโดยไม่เกิดอีกมาตั้งแต่ภวังค์ดวงที่ ๑ ในมรณาสันนวิถีจนถึงดวงที่ ๑๗ จุติ คือ ดับหรือตายจึงได้เกิดขึ้น เพราะไม่สามารถจะตั้งอยู่ได้อีกต่อไป ทิ้งแต่ซากศพเอาไว้

           ที่ได้กล่าวมาแล้ว คนเราจะมีชีวิตอยู่หรือจะตายก็ตาม จิตย่อมเกิดดับสืบต่อกันไปอยู่เช่นนี้ตามธรรมชาติ ข้อที่แปลกสักหน่อยก็อยู่ที่จุติเกิดขึ้น คือ จิตดับลงแล้วก็พ้นจากชาติเก่าร่างเก่าเท่านั้น ในทันทีนั้นก็ปฏิสนธิเลย ได้แก่การเกิดขึ้นติดต่อกันด้วยความรวดเร็วมาก โดยมิให้มีอะไรมาคั่นกลางเหมือนกับจิตที่เกิดดับอยู่ตามธรรมดานั้นเอง ด้วยเหตุนี้ คำว่าจิตล่องลอยไปเกิดก็ดี หรือจิตท่องเที่ยวไปตามอำนาจของกรรมที่ดี จึงได้ชื่อว่าเป็นความเห็นผิด

           การที่ผู้ตายไปสู่สุคติหรือทุคตินั้นก็แล้วแต่กรรม แล้วแต่อารมณ์ที่เกิดขึ้นในขณะใกล้จะตาย ดังนั้น ผู้ดูแลคนไข้ที่ฉลาดในเรื่องของชีวิต และมีเมตตากรุณาจึงยอมเสียเวลา สละประโยชน์อันจะพึงได้อื่น ๆ มาช่วยเหลือให้สติแก่คนไข้ด้วยความระมัดระวัง

           ถ้าคนไข้ได้เคยศึกษาธรรมะ ได้เคยพูดเรื่องตายมาเสมอ ๆ โดยความไม่ประมาทแล้ว การให้สติแก่คนไข้ก็ง่ายมาก แต่ถ้าคนไข้ไม่เข้าใจธรรมะเลยแล้ว การมีเจตนาให้สติด้วยความหวังดีจะกลับเป็นร้ายไป คนไข้บางคนพูดเรื่องตายไม่ได้ ใจไม่สบายทันที เราก็จำเป็นต้องหาเรื่องอันเป็นกุศลอื่น ๆ ที่คนไข้ชอบ คนไข้บางคนได้ยินการให้สติก็ทราบว่าตัวนั้นใกล้จะตาย ก็เกิดมีความเสียใจเสียดายชีวิตเป็นกำลัง มีความหวาดหวั่นต่อความตายอย่างสุดแสน หรือคนไข้บางคนได้ยินคำว่าให้ระลึกถึงพระอรหันต์ไว้ก็มีความโกรธแค้น โดยคิดว่าลูกหลานจะมาแช่งให้ตาย เพราะจะได้แบ่งทรัพย์สมบัติเหล่านี้นับว่าเป็นทางนำไปสู่อบายทั้งนั้น ขณะที่เป็นหัวเลี้ยวหัวต่อเช่นนี้จะต้องระมัดระวังให้จงหนัก การให้อารมณ์ที่ดีแก่คนไข้ก็มีมากมายแล้วแต่จะคิด เช่น นิมนต์พระมาสวด หาพระพุทธรูปมาตั้งให้คนไข้เห็น เล่าธรรมะหรือเรื่องอันเป็นกุศลต่าง ๆ สำหรับผู้ที่ศึกษาพระอภิธรรมมาดีแล้วก็เป็นการง่ายดาย เขาจะหาอารมณ์ที่ดีที่สุดของเขาเองได้เป็นส่วนมากมาตั้งแต่ต้น เพราะเขาย่อมรู้ว่าขณะนั้นสำคัญอย่างไร และรู้ว่า ความตายนั้นเป็นเรื่องสมมุติกันเท่านั้นเอง จิต เจตสิก รูป ก็สืบต่อไปยังภพใหม่ชาติใหม่ ไม่เห็นจะแปลกประหลาดพิสดาร น่าหวาดหวั่นอะไรสักกี่มากน้อย จะได้ยกตัวอย่างคนใกล้จะตายคืออยู่ในมรณาสันนกาลเป็นเวลาหลายวันสักเรื่องหนึ่ง

           ชายผู้นี้เป็นคนจีน อายุราว ๕๐ ปี ชอบฆ่าสัตว์อย่างทรมานเป็นประจำ สุนัขของใครเพ่นพ่านเข้ามาต้องโดนตีตาย หรือโดนยาเบื่อ ถ้าไม่มีสุนัขของใครเข้ามา บางทีก็อุตส่าห์เอายาเบื่อไปวางถึงถนนหลวงช่วยกระทรวงสาธารณสุข สัตว์ที่ใช้กินเป็นอาหาร ก็ชอบฆ่าสัตว์ สด ๆ ร้อน ๆ เช่น จะกินปลาก็ต้มน้ำให้เดือดแล้วเอาปลาเป็น ๆ ใส่ลงไป ฟังเสียงมันดิ้นด้วยความร้อนรนเหมือนได้ฟังเสียงดนตรีอันไพเราะ บางทีก็เอาปลาลงไปทอดแล้วกดให้แน่น มองเห็นตาของปลาแจ๋วแหว๋ว กล้ามเนื้อด้านบนยังเต้นอยู่ไปมา ถ้าไก่ตัวใดเป็นโรคระบาด เขาจะติดไฟเตาถ่านให้ลุกแดงแล้วจับรวบขาทั้งสองเอาศีรษะปักกดลงไปในเตาอันร้อนระอุนั้นทีละตัว ๆ จนกว่าจะหมด เป็นเคล็ดที่จะแก้โรคระบาด อาชีพของเขาฝืดเคืองลงมามาก ต้องทำงานหนักอยู่ตลอดเวลา

            ต่อมาที่เขาจะตายนั้นเขาเริ่มเป็นบ้าที่ละน้อย กลางวันชอบนอนตากแดดเสมอ กลางคืนตี ๑ ตี ๒ ก็ชอบลงไปลอยคออยู่ในน้ำ ปลิงเกาะกัดโลหิตไหลโทรม เป็นอยู่เช่นนี้วันละหลายหนที่พวกเราจะต้องช่วยกันจับ เขาชักดิ้นชักงออยู่ครั้งละนาน ๆ อาหารกินได้น้อยที่สุด ญาติพี่น้องก็ไม่เอาใจใส่ เราคนภายนอกมีจิตเมตตาช่วยกันเอง ก่อนเมื่อจะตายนั้นตลอด ๓ วัน ๓ คืน ตัวกระดุกกระดิกไม่ได้เลย อาหารและน้ำอาศัยพวกเราหยอดให้ ตาพองแข็งอยู่ตลอดเวลา หายใจรัว ๆ แสดงว่ายังไม่ตาย ขณะนี้คงอยู่ในมรณาสันนกาล ถ้าว่าตามหลักแล้ว กิริยาอาการที่เป็นมาแต่ต้นชวนให้เห็นว่าได้อารมณ์ที่ไม่ดีที่หน้าแสดงความหวาดเสียวอยู่ตลอดเวลา แต่ร้องไม่ออก บุคคลผู้นี้ขอให้ท่านทายว่าตาย    แล้วจะไปไหน

            ในขณะมรณาสันนกาลนั้น คนไข้ยังมีความรู้สึกตัวอยู่นอกจากจะอยู่ในวิสัญญี คือสลบ แต่แม้ว่าจะมีความรู้สึกทาง ตา หู จมูก ลิ้น กาย อยู่ก็ดี แต่มีกำลังอ่อนมาก การที่มีกำลังอ่อนมากนั้น ก็เพราะว่ากัมมชรูปคือ รูปอันเกิดจากกรรมเป็นผู้สร้าง ได้แก่รูปอันเป็นที่ตั้งของจิตนั่นเอง และเมื่อรูปอันเป็นที่ตั้งของจิตมีกำลังน้อย การแสดงออกของจิตก็อ่อนกำลังลงไป แต่เมื่อถึงมรณาสันนวิถี วิถีสุดท้ายที่ติดกับความตายแล้วคนไข้จะไม่รู้สึกจากทวารทั้ง ๕ เลย ไม่ว่าจะทุบตีหรือเอาไฟไปเผา แต่อย่างไรก็ดี การให้สติแก่คนไข้ก็ต้องเริ่มให้กันตั้งแต่ตอนต้น ๆ ของมรณาสันนกาลก็ยิ่งดี ในขณะที่สติของคนไข้ยังดีอยู่ อารมณ์นั้นจะได้สืบต่อไปจนถึงจุติ

ิ            ทันที่ที่จุติ (ตาย) เกิดขึ้น ปฏิสนธิก็สืบต่อกันไม่ขาดสายเหมือนน้ำที่ไหลติดต่อกันในลำธาร ไม่มีอะไรมาคั่นกลางเลย แม้ว่าจะตายที่นี่แล้วไปเกิดที่เชียงใหม่ เพราะจิตเกิดดับรวดเร็วยิ่งนัก ลัดนิ้วมือเดียวถึงแสนโกฏิขณะ ฉะนั้นทันทีที่จุติเกิดขึ้น จิตที่สืบติดต่อกันนั้นก็ต้องพ้นปฏิสนธิจิตด้วยอำนาจของกรรมเป็นตัวส่ง